Genelleme ve koruma aşamaları neden ayrı izlenir?

Bir öğrenci masa başında, tanıdık uzmanla, her zamanki kartlarla "kırmızı"yı on denemenin dokuzunda doğru gösterdiğinde ve bunu üç oturum üst üste tekrarladığında ölçüt karşılanmış olur. Ama aynı öğrenci evde annesi "kırmızı arabayı getir" dediğinde arabayı getirmiyorsa, beceri henüz öğrencinin günlük yaşamına geçmemiştir. Genelleme ve koruma aşamaları, öğretimde öğrenilen becerinin bu iki sınavı geçip geçmediğini izlemek için ayrı tutulur.

Öğretim, genelleme, koruma

Bir amacın yaşam döngüsü üç aşamada düşünülebilir:

• Öğretim: Beceri sistematik olarak, genellikle dar ve kontrollü koşullarda öğretilir. Ölçüt karşılanana kadar sürer.
• Genelleme: Öğrenilen beceri farklı kişilerle, farklı materyallerle ve farklı ortamlarda denenir.
• Koruma: Beceri artık düzenli öğretilmez; belirli aralıklarla yoklanarak kalıcılığı izlenir.

Bu aşamaları ayrı izlemek, ölçütün karşılandığı anda amacın unutulmasını önler. Aynı zamanda ilerleme raporlarında daha dürüst bir tablo sunar: "on iki amaçtan beşi ölçütü karşıladı" cümlesi, bu beş amacın kaçının genellendiğini ve kaçının korunduğunu söylemez.

Genellemenin boyutları

Genelleme üç ana boyutta düşünülür.

Kişi

Öğrenci beceriyi yalnız bir uzmanla mı gösteriyor, yoksa başka bir uzmanla, veliyle ya da akranla da gösteriyor mu? Merkezde ikinci bir uzmanın kısa bir yoklama yapması, kişi genellemesinin en kolay sınanma yoludur.

Materyal

Kırmızıyı yalnız bir kart setinde mi tanıyor, yoksa bir oyuncakta, giyside, kitaptaki bir resimde de tanıyor mu? Materyal çeşitlemesi, öğrencinin kartın kendisini değil kavramı öğrendiğini gösterir.

Ortam

Masa başında gösterilen beceri oyun alanında, koridorda, bahçede ya da evde de görülüyor mu? Ortam değiştiğinde dikkat dağıtıcılar da değişir; bu nedenle ortam genellemesi çoğu zaman en zor boyuttur.

Genellemeyi planlamak

Genelleme kendiliğinden olabilir ama beklenmemelidir. Öğretim aşamasında bile genellemeyi kolaylaştıran adımlar atılabilir: birden fazla örnek kullanmak, materyali zaman zaman değiştirmek, öğrenilen beceriyi doğal bağlamda kullanma fırsatı yaratmak. Ölçüt karşılandıktan sonra genelleme amaçları açıkça yazılmalıdır: "Kırmızı nesneyi, oyun alanında, ikinci bir uzman istediğinde, beş fırsatın dördünde verir." Böylece genelleme de veriyle izlenir.

Veliler genellemenin en güçlü ortağıdır. Merkezde öğrenilen bir beceriyi evde hangi durumlarda kullanabileceklerini somut olarak bilmek, velinin günlük rutin içinde fırsat yaratmasını sağlar. Bu konuyu veli iletişimi ve ev çalışması yazısında ele aldık.

Koruma yoklamaları

Genellenen beceri koruma aşamasına alındığında artık her seansta çalışılmaz. Bunun yerine belirli aralıklarla, genellikle kısa ve ipucusuz bir yoklamayla sınanır. Yoklama sıklığı başlangıçta daha sık tutulup zamanla seyrekleştirilebilir: örneğin ilk ay her hafta, sonraki aylarda iki haftada bir, daha sonra ayda bir. Sıklık, becerinin öğrencinin günlük yaşamında ne kadar kullanıldığına da bağlıdır; her gün kullanılan bir beceri doğal olarak pekişir.

Koruma yoklamasının sonucu da kayda geçer. Yoklamada yüzde ölçütün altına düşerse amaç yeniden öğretim aşamasına alınabilir. Bu bir başarısızlık değil, verinin işini yapmasıdır: kalıcılığı izlenmeyen bir beceri sessizce kaybolabilirdi.

Genelleme neden kendiliğinden olmaz?

Öğretim aşamasında işi kolaylaştıran her koşul, aynı zamanda genellemeyi zorlaştırabilir. Sessiz bir oda, tanıdık bir uzman, hep aynı kart seti ve hep aynı yönerge cümlesi, öğrencinin dikkatini hedef uyarana toplamasına yardım eder. Ama öğrenci bu koşulların bir kısmını da becerinin parçası olarak öğrenmiş olabilir: belki "kırmızı" sözcüğüne değil, uzmanın her zamanki ses tonuna ya da kartın masadaki yerine tepki veriyordur. Koşullar değiştiğinde tepki kaybolursa, öğrenilen şeyin tam olarak ne olduğu sorusu ortaya çıkar. Bu yüzden genelleme, öğretimin bittiği yerde değil, öğretim sırasında planlanmaya başlanır ve ayrı bir aşama olarak izlenir.

Yazılım ne yapar?

Adımlık'ta her amacın aşaması (başlamadı, öğretim, genelleme, koruma, tamamlandı) kayıtlıdır ve ilerleme grafiğinde aşama değişiklikleri işaretlenir. Ölçüt karşılandığında yazılım bir sonraki aşamayı önerir ama aşamayı kendisi değiştirmez; karar uzmanındır. Koruma aşamasındaki amaçlar için yoklama zamanı geldiğinde terapist tabletinde amaç öne çıkar. Genelleme oturumlarında kişi, materyal ve ortam bilgisi deneme kaydına eklenebilir. Bu ekranların anlatımı ABA veri toplama sayfasındadır.

Dönem sonunda nasıl raporlanır?

Dönem sonu raporunda amaçları yalnız "karşılandı/karşılanmadı" diye ikiye ayırmak yerine aşamalarıyla göstermek daha bilgilendiricidir:

Tablodaki sayılar örnektir. Böyle bir tablo, veliye ve ekibe hem neyin öğrenildiğini hem de neyin hâlâ desteklendiğini birlikte anlatır.