Bir kısa dönemli amacın iyi yazılıp yazılmadığını anlamanın basit bir yolu var: Aynı öğrenciyle çalışan iki farklı uzman, amacı okuduktan sonra aynı seansı gözlese ikisi de "bugün amaç karşılandı mı?" sorusuna aynı yanıtı verir mi? Veriyorsa amaç ölçülebilirdir. Vermiyorsa amaç, yorumlanmaya açık bir dilek cümlesidir.
Üç öğe: koşul, davranış, ölçüt
Ölçülebilir bir kısa dönemli amaç üç parçadan oluşur.
- Koşul: Davranışın hangi ortamda, hangi materyalle ve hangi yönergeyle beklendiği. "Masa başı çalışmada, üç resimli kart önüne konduğunda, 'Hangisi elma?' sorulduğunda" gibi.
- Davranış: Öğrencinin ne yapacağı, gözlenebilir bir fiille. "Gösterir", "söyler", "verir", "keser", "giyer" gibi.
- Ölçüt: Davranışın ne kadar doğru ve ne kadar süreyle gösterilmesi gerektiği. "On denemenin en az sekizinde, ardışık üç oturumda" gibi.
Bu üçü bir araya geldiğinde amaç şöyle okunur: "Masa başı çalışmada, üç resimli kart önüne konup adı söylendiğinde, söylenen kartı gösterir; on denemenin en az sekizinde, ardışık üç oturumda."
Gözlenebilir fiil seçmek
Amaç cümlelerinde en sık rastlanan sorun, gözlenemeyen fiillerdir. "Anlar", "farkına varır", "kavrar", "ilgi gösterir", "bilir" fiilleri öğrencinin zihnindeki bir durumu anlatır; bir gözlemci bunları doğrudan göremez. Bunların yerine anlamayı ya da kavramayı gösteren davranışı yazmak gerekir. "Renkleri bilir" yerine "Söylenen rengi beş renk arasından gösterir"; "paylaşmayı öğrenir" yerine "Oyun sırasında arkadaşı istediğinde oyuncağı verir".
| Zayıf ifade | Ölçülebilir karşılığı |
|---|---|
| Sayıları kavrar | 1–5 arası söylenen sayı kadar nesneyi sayarak verir |
| Sosyal etkileşime ilgi gösterir | Akranı selam verdiğinde 3 saniye içinde selama karşılık verir |
| Öz bakımda gelişme gösterir | Lavaboda sözel ipucuyla elini yıkama basamaklarının tümünü tamamlar |
| Dikkat süresi artar | Masa başı etkinlikte 5 dakika boyunca görevden kopmadan çalışır |
Koşulu yazmanın inceliği
Koşul, amacın zorluğunu belirler. Aynı davranış farklı koşullarda farklı zorluktadır: üç kart arasından göstermek, altı kart arasından göstermekten kolaydır; masa başında yapmak, oyun alanında yapmaktan kolaydır. Koşulu yazmamak, amacın zamanla sessizce değişmesine yol açar. Bir uzman üç kartla çalışırken diğeri altı kartla çalışıyorsa toplanan veri birbirine eklenemez.
Koşul aynı zamanda genellemenin de başlangıç noktasıdır. Öğretim aşamasında koşul dar tutulur; ölçüt karşılandıktan sonra koşul genişletilerek genelleme amaçları yazılır. Bu konuyu genelleme ve koruma yazısında ayrıca ele aldık.
Ölçütü belirlemek
Ölçüt iki bileşenden oluşur: doğruluk düzeyi ve süreklilik. Doğruluk genellikle yüzdeyle ifade edilir (%80, %90 gibi); süreklilik ise ölçütün kaç oturum üst üste karşılanması gerektiğini söyler. Tek bir iyi oturum tesadüf olabilir; ardışık oturumlar beceriye ilişkin daha güvenilir bir işarettir. Ölçütün nasıl seçileceğini ölçüt belirleme yazısında ayrıntılı tartıştık.
Bazı beceriler yüzdeyle değil süreyle ya da basamak sayısıyla ölçülür. Görev analiziyle öğretilen bir öz bakım becerisinde ölçüt "on basamağın onunu bağımsız tamamlar" olabilir; dikkat ya da çalışma süresi hedefleyen bir amaçta "5 dakika" bir süre ölçütüdür. Önemli olan, ölçütün seans sırasında gerçekten kaydedilebilecek bir değer olmasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Birden fazla davranışı tek amaca sıkıştırmak: "Selam verir, adını söyler ve sırasını bekler." Bunlar üç ayrı amaçtır.
- İpucu düzeyini belirtmemek: Amaç "bağımsız" mı bekliyor, yoksa "sözel ipucuyla" mı? Belirsizse ölçüt de belirsizdir.
- Ölçütü veri toplama biçimiyle uyumsuz yazmak: Seansta beş deneme yapılıyorsa "%85" ölçütü gerçekte uygulanamaz, çünkü beş denemede yüzde ancak 20'nin katları olabilir.
- Yetişkinin davranışını amaç yapmak: "Öğretmen renk kartlarını gösterir" bir öğretim adımıdır, öğrenci amacı değildir.
- Ulaşılması aylarca sürecek kadar büyük adım atmak: Kısa dönemli amaç birkaç hafta ile birkaç ay arasında karşılanabilir olmalıdır.
Amaç sayısı ne olmalı?
Bir BEP'te kaç kısa dönemli amaç olacağına dair sabit bir sayı yoktur; ancak seans süresi ve sıklığı bu sayıyı sınırlar. Haftada iki bireysel seans alan bir öğrenci için on beş aktif amaç, her amaca seansta ancak birkaç dakika ayrılması demektir. Bu durumda her amaçta yeterli deneme yapılamaz ve veri anlamsızlaşır. Aynı anda aktif tutulacak amaç sayısını sınırlı tutmak, ölçütü karşılanan amacın yerine bir sonrakini almak daha sağlıklı bir yoldur.
Kendi amacınızı sınayın
Bir amacı yazdıktan sonra üç soruyu sorun: Bir yabancı bu amacı okuyup seansı gözlese ne arayacağını bilir mi? Seans sonunda tek bir sayı ya da evet/hayır yazabilir miyim? Bu ölçüt, seansta yaptığım deneme sayısıyla hesaplanabilir mi? Üçünün yanıtı da evetse amaç, veriyle izlenmeye hazırdır. Yanıtlardan biri hayırsa amacı ekip arkadaşınıza okutun ve neyi gözlemeyi beklediğini anlatmasını isteyin; anlattığı ile sizin kastettiğiniz arasındaki fark, amaç cümlesinde eksik kalan parçayı gösterir.