Kaba değerlendirme, bir öğrenciyle çalışmaya başlamadan önce "nereden başlayacağız?" sorusunu yanıtlamak için yapılır. Amaç tanı koymak ya da bir puanla öğrenciyi sınıflandırmak değildir; öğrencinin günlük yaşamda, oyunda ve masa başında hangi becerileri gösterdiğini, hangilerini destekle gösterdiğini ve hangilerinin henüz repertuvarında olmadığını görmektir. Bu bilgi, bireyselleştirilmiş eğitim programının (BEP) ham maddesidir.
Neden evet/hayır yetmez?
Birçok kaba değerlendirme formu her beceri için iki kutu sunar: yapıyor ya da yapmıyor. Bu yaklaşım hızlıdır ama önemli bir bilgiyi kaybettirir. "Ceketinin fermuarını çeker" maddesinde bir öğrenci fermuarı tamamen kendisi çekiyor olabilir, bir başkası yalnız yetişkin "yukarı çek" dediğinde çekiyor olabilir, bir üçüncüsü ancak yetişkin eliyle birlikte hareket ettiğinde çekiyor olabilir. Üçü de evet/hayır formunda aynı satıra düşer, oysa öğretim açısından üç farklı başlangıç noktasıdır.
Beş düzeyli puanlama bu farkı kayda geçirir:
| Düzey | Kod | Ne anlama gelir? |
|---|---|---|
| Bağımsız | B | Yönerge ya da ipucu olmadan, doğal bağlamda gösterir |
| Sözel ipucuyla | S | Kısa bir sözel hatırlatma ya da yönergeyle gösterir |
| Modelle | M | Yetişkin önce gösterdiğinde taklit ederek yapar |
| Fiziksel yardımla | F | Yetişkinin eliyle kısmen ya da tamamen yönlendirilerek yapar |
| Yapamıyor | – | Destekle de henüz gösteremiyor ya da tepki vermiyor |
Alanlar ve maddeler
Değerlendirme, gelişim alanlarına bölünür: dil ve iletişim, sosyal beceriler, öz bakım, ince motor, kaba motor, bilişsel ve akademik beceriler. Her alanda maddeler kolaydan zora doğru sıralanır. Örneğin dil ve iletişim alanı, adına seslenildiğinde dönmekten başlayıp iki sözcüklü istekte bulunmaya, oradan basit sorulara yanıt vermeye uzanır. Madde sayısını abartmamak önemlidir; çok uzun bir form, değerlendirmeyi günlerce sürdürür ve öğrencinin yorgunluğu sonuçları bozar. Adımlık demosunda yedi alana dağılmış 49 madde kullanılır.
Nasıl gözlenir?
İyi bir kaba değerlendirme yalnız masa başında yapılmaz. Öz bakım maddeleri lavaboda ve yemek saatinde, sosyal beceriler oyun alanında, kaba motor beceriler salonda ya da bahçede gözlenir. Velinin anlattıkları da önemli bir kaynaktır ama ayrı işaretlenmelidir: "veli bildirimi" ile "uzman gözlemi" aynı güvenilirlikte değildir. Bir maddeyi puanlamadan önce en az iki-üç fırsat tanımak, tek seferlik bir başarı ya da başarısızlığın puanı belirlemesini önler.
Gözlem sırasında en az destekle başlanır. Önce öğrencinin bağımsız gösterip göstermediğine bakılır; göstermezse sözel ipucu verilir, ardından model, en son fiziksel yardım. Böylece puan, öğrencinin gerçekten ihtiyaç duyduğu en az destek düzeyini yansıtır.
Profili okumak
Puanlar tamamlandığında her alan için bir yüzde hesaplanır ve yedi alan bir radar grafiğinde gösterilir. Radar, öğrencinin güçlü ve desteklenmesi gereken alanlarını tek bakışta gösterir. Ama grafiğe bakmak yetmez; alanın içindeki dağılım daha çok şey söyler. Öz bakım alanında yüzdesi orta düzeyde olan iki öğrenciden biri bütün maddelerde "model" düzeyinde olabilir, öteki bazı maddelerde bağımsız bazılarında hiç yapamıyor olabilir. İlki öğretime hazır bir alan demektir; ikincisi ön koşul becerilerin incelenmesi gerektiğini gösterir.
Değerlendirmeden BEP'e
Kaba değerlendirmenin en doğrudan çıktısı, öğretime hazır becerilerin listesidir. Genel bir kural olarak "model" ya da "sözel ipucu" düzeyindeki beceriler kısa dönemli amaç olmaya en uygun adaylardır: öğrenci bu becerilere yakındır ve sistematik öğretimle bağımsızlığa ulaşması beklenebilir. "Yapamıyor" düzeyindeki beceriler için önce ön koşullara bakılır. Bağımsız beceriler ise genelleme ve koruma açısından izlenir. Bu öneri mantığının BEP'te nasıl kullanıldığını BEP hazırlama programı sayfasında görebilirsiniz.
Ne sıklıkla yenilenir?
Kaba değerlendirme bir kez yapılıp kenara konmaz. Dönem başında ve dönem sonunda yenilemek, BEP'in etkisini görmenin en sade yoludur. Arada, seans verisi zaten ilerlemeyi gösterir. Yeni değerlendirme önceki puanlar üzerinden yapılırsa, değişen maddelerin işaretlenmesi yeterli olur ve süre kısalır.
Değerlendirmeyi kim yapar?
Kaba değerlendirme tek bir uzmanın işi olmak zorunda değildir. Dil ve iletişim maddelerini dil ve konuşma terapisti, ince ve kaba motor maddelerini ergoterapist ya da fizyoterapist, öz bakım ve akademik maddeleri özel eğitim öğretmeni puanlayabilir. Bu durumda her maddenin kim tarafından ve hangi tarihte puanlandığı kayıtta görünmelidir. Ortak bir formda çalışmak, aynı maddenin iki kez puanlanmasını ya da hiç puanlanmamasını önler. Değerlendirme tamamlandığında koordinatör alanların dağılımına birlikte bakar ve BEP toplantısına bu ortak tabloyla gelinir.
Sık yapılan hatalar
- Bir maddeyi tek gözlemle puanlamak ve öğrencinin o günkü yorgunluğunu hesaba katmamak
- Veli bildirimini uzman gözlemiyle aynı kutuya yazmak
- Fiziksel yardımla yapılan beceriyi "yapıyor" olarak işaretlemek
- Bütün maddeleri aynı oturumda tamamlamaya çalışmak
- Değerlendirmeyi BEP'ten bağımsız bir belge olarak saklamak
Kaba değerlendirme ne kadar ayrıntılı olursa, BEP'teki amaçlar o kadar gerçekçi olur. Beş düzeyli puanlama ilk bakışta daha çok emek ister; ancak bu emek, yıl boyunca öğrencinin yakınındaki becerilere çalışmak olarak geri döner.