Problem davranış, bir öğrencinin öğrenmesini, sosyal ilişkilerini ya da güvenliğini olumsuz etkileyen davranıştır. Bir davranışın neden ortaya çıktığını anlamadan onu azaltmaya çalışmak çoğu zaman sonuçsuz kalır. ABC kaydı, davranışın bağlamını sistematik olarak kayda geçirerek bu anlayışa ulaşmanın temel araçlarından biridir. Adını üç bileşeninin İngilizce baş harflerinden alır: öncül (antecedent), davranış (behavior) ve sonuç (consequence).
Üç bileşen
- Öncül: Davranıştan hemen önce ne oldu? Bir yönerge mi verildi, sevilen bir etkinlik mi sona erdi, ortamda bir değişiklik mi oldu, öğrenci bir şey mi istedi ve alamadı mı?
- Davranış: Öğrenci tam olarak ne yaptı? Gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tarif edilmelidir.
- Sonuç: Davranıştan hemen sonra ne oldu? Görev geri mi çekildi, yetişkin ilgi mi gösterdi, öğrenci istediğini mi aldı, ortamdan mı uzaklaştırıldı?
Bu üç bileşen bir arada kaydedildiğinde, zamanla belirli öncüllerin ve sonuçların davranışla birlikte tekrar ettiği görülebilir. Bu tekrarlar, davranışın öğrenci için ne işe yaradığına dair ipuçları verir.
Davranışı tarif etmek
ABC kaydının en zor kısmı davranışın kendisini yazmaktır. "Sinirlendi", "huysuzlandı", "dikkatini veremedi" gibi ifadeler bir yorumdur; iki gözlemci aynı olayı farklı yorumlayabilir. Bunun yerine gözlenen hareket yazılmalıdır: "Masadaki kartları yere itti", "Sandalyeden kalkıp kapıya yürüdü", "Yüksek sesle 'hayır' dedi ve başını masaya koydu". Davranışın operasyonel tanımı ekipçe bir kez yazıldığında, her kayıtta aynı tanım kullanılır ve kayıtlar karşılaştırılabilir hâle gelir.
Örnek kayıtlar
| Öncül | Davranış | Sonuç |
|---|---|---|
| Masa başı çalışmada yeni bir görev verildi | Kartları yere itti | Görev beş dakika ertelendi |
| Tablet oyunu bitti, "toplama zamanı" denildi | Yüksek sesle ağladı | Tablete iki dakika daha izin verildi |
| Grup etkinliğinde sıra başka çocuktaydı | Arkadaşının elinden topu aldı | Topu geri vermesi istendi, verdi |
| Ders arası, uzman başka öğrenciyle konuştu | Uzmanın kolunu çekti | Uzman dönüp konuştu |
Bu örnekler tek başına bir sonuç bildirmez. Ancak birkaç hafta boyunca benzer satırların çoğalması, örneğin görev verildiğinde ortaya çıkan ve görevin ertelenmesiyle sonuçlanan bir örüntü, ekibin üzerinde düşünmesi gereken bir bilgidir.
Sıklık ve süre kaydı
ABC kaydı davranışın bağlamını anlatır ama ne kadar sık ya da ne kadar uzun sürdüğünü her zaman göstermez. Bu yüzden genellikle iki ölçüm daha eklenir:
- Sıklık kaydı: Belirli bir süre içinde davranışın kaç kez gözlendiği. Kısa süren ve başı-sonu belli davranışlar için uygundur.
- Süre kaydı: Davranışın başlangıcından bitişine kadar geçen süre. Uzun süren davranışlar için uygundur; örneğin bir ağlama nöbetinin kaç dakika sürdüğü.
Üç kayıt birlikte kullanıldığında hem davranışın bağlamı hem de miktarı izlenir. Bir müdahale planı uygulandığında sıklık ve süre verisi, değişimin yönünü gösterir.
Kayıt ne zaman yapılır?
ABC kaydı olayın hemen ardından yapılmalıdır; saatler sonra hatırlanan öncüller ve sonuçlar eksik ya da çarpık olabilir. Seans sırasında uzun bir form doldurmak mümkün değilse, öncül ve sonuç için önceden hazırlanmış kısa seçenek listeleri işi kolaylaştırır. Adımlık'ın terapist tabletinde ABC kaydı bu biçimde tasarlanmıştır: öncül, davranış ve sonuç için kısa seçenekler ve isteğe bağlı bir not alanı. Kaydın ekranları ABA veri toplama sayfasında anlatılır.
Sık yapılan hatalar
- Davranışı yorumla tarif etmek, gözlenen hareketi yazmamak
- Yalnız "kötü günleri" kaydetmek, davranışın görülmediği oturumları kaydetmemek
- Öncülü uzak bir olayla açıklamak ("evde kötü uyumuş") ama hemen önceki durumu atlamak
- Sonucu kaydetmemek, çünkü "bir şey olmadı" gibi görünmesi
- Kayıtları biriktirip hiç birlikte gözden geçirmemek
Davranışın görülmediği oturumları da kaydetmek önemlidir; sıfır da bir veridir ve azalmayı ancak bu sayede görebiliriz. Kayıtların haftada bir ekipçe birlikte gözden geçirilmesi ise verinin dosyada beklemesini önler.
Kaydın sınırları
ABC kaydı bir gözlem aracıdır, tek başına bir değerlendirme ya da müdahale planı değildir. Davranışın işlevine ilişkin varsayımlar ve bunlara dayalı müdahale planları, alanında yetkin uzmanların kapsamlı değerlendirmesiyle hazırlanır. Yazılımın rolü kayıtları düzenli, okunur ve karşılaştırılabilir tutmaktır. Haftalık grafikler, örüntüyü fark etmeyi kolaylaştırır ama örüntünün ne anlama geldiğine karar vermez.
Veliyle paylaşırken
Davranış kayıtlarının veliyle paylaşılması dikkat ister. Kayıtların bir şikâyet listesi gibi sunulması, velinin kendini suçlanmış hissetmesine yol açabilir. Bunun yerine örüntüyü ve ekibin planını birlikte anlatmak, velinin evdeki gözlemlerini de sürece katmasını sağlar: "Yeni bir göreve geçerken zorlanıyor; bunu kolaylaştırmak için görsel bir sıra şeridi kullanmaya başladık, evde de deneyebiliriz."